Zaxira siyosati: «har ehtimolga» va «aynan vaqtida» muvozanati

Importchi omborida ham, ishlab chiqarish korxonasining xom ashyo omborida ham bir xil bahs eshitiladi. Xarid bo'limi «zaxira kam bo'lsin, pul yotib qolmasin» deydi, sotuv bo'limi esa «mijoz kelganda tovar javonda turishi shart» deb talab qiladi. Birinchi yondashuv «aynan vaqtida» (just-in-time), ikkinchisi «har ehtimolga» (just-in-case) deb ataladi. Ikkalasi ham o'z sharoitida to'g'ri bo'lishi mumkin. Tanlov did yoki odatga emas, hisobga tayanishi kerak.

Har bir yondashuv nimaga to'laydi

«Har ehtimolga» siyosati kechikish, talabning keskin sakrashi va buyurtmadagi xatolardan himoya qiladi. Buning narxi: band bo'lgan pul, ijara yoki saqlash joyi, eskirish va yaroqlilik muddati tugash xavfi. «Aynan vaqtida» siyosati zaxirani minimumga tushiradi, pulni ozod qiladi va omborni yengillashtiradi, ammo butun tizimni mo'rt qiladi: yo'lda kechikkan bitta fura yoki bojxonada to'xtab qolgan konteyner sotuvni yoki ishlab chiqarishni to'xtatishi mumkin. Katta zaxira muammoni yashiradi, kichik zaxira esa uni darrov ko'rsatadi. O'zbekiston sharoitida bunga uzoq tranzit yo'llari, bojxona rasmiylashtiruvi va mavsumiy talab (maktab mavsumi, Navro'z, qurilish mavsumi) qo'shiladi, shuning uchun ko'p tadbirkorlar xavfni zaxira bilan yopishga odatlangan.

Tanlovni belgilovchi uchta omil

1. Yetkazib berish muddati va uning tebranishi. «O'rtacha 10 kun» hamma narsani aytmaydi: bir ta'minotchi har safar 9-11 kunda keltiradi, boshqasi 6 kundan 25 kungacha. Zaxira miqdorini o'rtacha emas, aynan shu tebranish belgilaydi.
2. Tanqislik narxi. Tovar bo'lmasa nimani yo'qotasiz: bitta sotuvni, doimiy mijozni yoki butun ishlab chiqarish liniyasining ish kunini?
3. Talabning bashorat qilinishi va saqlash muddati. Barqaror talabda kichik zaxira xavfsiz. Mavsumiy yoki tez eskiradigan tovarda katta zaxira o'zini oqlamaydi.

Hisob: bufer arziydimi

Misol (shartli raqamlar). Importchi maishiy texnikaning bir turini oladi: kuniga o'rtacha 40 dona sotiladi, tannarxi donasiga 150 000 so'm, sof marja donasiga 30 000 so'm. Yetkazib berish odatda 10 kun, lekin yilda taxminan ikki marta yana 10 kunga cho'ziladi. Shu kechikishni yopadigan bufer: 10 × 40 = 400 dona, ya'ni 60 mln so'm. Pulning narxi yiliga 25 foiz bo'lsa, bufer yiliga 15 mln so'm turadi. Bufer bo'lmasa, har bir kechikish 400 donalik sotuvni, ya'ni 12 mln so'm marjani olib ketadi; yiliga ikki marta 24 mln so'm, mijozlarni yo'qotish xavfisiz. Bu yerda bufer arzonroq.

Endi donasi 3 mln so'm turadigan, oyiga bir-ikki dona sotiladigan uskunani oling. Bufer qimmat, kechikishni esa mijozga muddatni ochiq aytib, buyurtma asosida sotish bilan hal qilish mumkin. Demak, javob har bir tovar guruhi uchun alohida chiqadi.

Bitta siyosat hamma tovarga to'g'ri kelmaydi

Tovarlarni xususiyatiga qarab bo'lib chiqing:

• «aynan vaqtida»ga yaqin: barqaror talab, ishonchli ta'minotchi, qisqa muddat, tez aylanish;
• «har ehtimolga»ga yaqin: to'xtab qolishi katta zarar keltiradigan, uzoqdan va noaniq muddatda keladigan, o'rnini bosadigan muqobili yo'q pozitsiyalar;
• oraliq: eng kam va eng ko'p daraja (min-max) qoidasi bilan boshqariladigan, unchalik qimmat bo'lmagan tovarlar.

Ko'p omborlarda ABC va XYZ tahlili bu bo'linishni bir ish kunida ko'rsatadi. Barqaror talabli A guruhi tovarlarini tez-tez va kichik partiyalar bilan olish mumkin, ta'minoti tebranuvchi A guruhi tovarlariga esa bufer kerak.

«Aynan vaqtida»ga o'tishdan oldin

Zaxirani birdan kesish xavfli. Avval to'rt narsani bajaring:

1. Oxirgi 12 oy bo'yicha ta'minotchilarning haqiqiy yetkazib berish sanalarini rejalashtirilganlari bilan solishtiring.
2. Hisob aniqligini ta'minlang: zaxira kam bo'lganda «bazada bor, javonda yo'q» xatosi darhol sotuvni to'xtatadi.
3. Buferni bir bosqichda 10-15 foizdan ko'p kamaytirmang va kamida ikki yetkazib berish sikli davomida kuzating.
4. Muqobil reja tayyorlang: ikkinchi ta'minotchi, mahalliy bozordan tezkor xarid yoki o'rnini bosuvchi tovar.

Xulosa

«Har ehtimolga» va «aynan vaqtida» bir-biriga qarama-qarshi tamoyillar emas, balki bitta shkalaning ikki uchi. Har bir tovar guruhi shu shkalada o'z nuqtasini egallaydi. OmborExpert ekspertlari ta'minot ishonchliligini va tanqislik narxini baholab, kompaniyaga mos nuqtani hisob bilan topishga yordam beradi.